We hebben een lange tijd gedacht dat als onze vrijheid zou worden afgenomen, dat dit door gigantische tanks, uniformen en stampende laarzen op het asfalt zou komen. Zoals de geschiedenis dit al eens eerder had laten zien.
Maar het zijn niet de rupsbanden en de soldaten die geweren dragen. Het is een serverkast die de schoten lost. Ze hebben je smartphone, je creditcardtransacties en de camera die op elke hoek van de straat staat. En wij hebben het aan hen gegeven. Het is een gemeen sluipend, smerig, virus dat zich heeft genesteld in de infrastructuur van ons dagelijks leven. Verkocht als 'veiligheid', 'gemak' en 'efficiëntie', zoals we hebben gelezen in De Handleiding hier beneden. Maar de tegenruil was onze vrijheid.
Het stikt van camera's in stedelijke gebieden. En vaak worden de camera's geïnstalleerd met het idee dat het veiligheid biedt, criminaliteit uit de weg houdt. En dat terwijl het vaak geen tot minimale impact heeft op de totale criminaliteit[1]. Deze camera's kunnen ook gebruikt worden voor andere dingen.
Kijk naar wat er nu gebeurt in de Verenigde Staten. Waar technologie ooit werd ontwikkeld om gestolen auto's te vinden, is getransformeerd tot een instrument van lichamelijke vervolging. In de staten waar het recht op abortus is verdwenen, heeft de politie een netwerk van automatische kentekenlezers gebruikt om een vrouw op te sporen die een zelfgeorganiseerde abortus heeft ondergaan. Met achtendertigduizend camera's, en met een zoekopdracht in hun systeem konden ze haar vinden: "had an abortion, search for female"[3].
Er hoeft niet eens een zoekopdracht verstuurd te worden. Autonome surveillance camera's die automatisch inzoomen en meedraaien met mensen die 'verkeerd' lopen of er 'verkeerd' uitzien, waarbij een computer oordeelt over je schuld voordat je überhaupt iets hebt gedaan[4].
Je wordt niet meer vervolgd op basis van wat je zegt, maar op basis van waar je bent geweest. De grens tussen 'bescherming' en 'vervolging' verdwijnt. Wat kan beginnen als een lokale maatregel tegen criminaliteit, kan uitgroeien tot een sleepnet dat je leven vastlegt[2].
En dit is slechts het begin. Want de data die deze systemen verzamelen, wordt gevoed door kunstmatige intelligentie en algoritmen die jou beter kennen dan je eigen psycholoog. Ze weten niet alleen waar je bent, maar ook wie je bent, wat je denkt, wat je vreest en wat je waarschijnlijk zult doen[2].
Stel je een systeem voor waarin elk van je handelingen wordt vertaald naar een score. Een sociaal kredietsysteem, zoals we dat in sommige delen van de wereld al zien. Een systeem dat voorspelt dat je een 'risico' bent voordat je zelfs maar een misdaad hebt begaan. Waar je baan, je hypotheek, je toegang tot zorg en je vrijheid afhankelijk worden van een algoritme dat je nooit hebt gezien, maar dat je wel volledig doorgrondt en je als fraudeur bestempelt[4].
Het vervelende, je hoeft je dit systeem niet voor te stellen, het is er al. De data die je vandaag deelt met je smartwatch, je Fitbit of je Apple Watch, belandt niet in een veilige cloud. Het wordt verkocht, gedeeld en gekruist met medische dossiers, genetische tests en zelfs je koopgedrag. De algoritmen van de grote tech-bedrijven praten met de databases van de verzekeringsmaatschappijen, en die praten weer met de overheidsinstanties[5]. Rij je te hard? Premie omhoog[6]. Sport te weinig? Premie omhoog. Drink je alcohol? Premie omhoog. Heb je helaas een gen wat kans op kanker verdubbelt? Jammer, premie omhoog. Eugenetica in de verpakking van een verzekeringspolis. En ze zijn er niet eens stiekem over.
Zelfs als je berichten versleuteld zijn, verraadt de metadata je volledige bestaan: wie je ontmoet, waar je bent en wanneer je beweegt, is voldoende voor de algoritmen om je te profileren[7].
Maar dit is niet allemaal nieuw, het is er al, al een tijd. Snowden heeft ons jaren terug gewaarschuwd voor wat toen al jaren aan de gang was[8]. Net als dat de vrouw die een abortus had ondergaan kon vervolgd worden met een zoekopdracht, gaf xkeyscore deze mogelijkheid al in 2008 op iedereen in Europa[9]. De data die hiervoor nodig was gaf de AIVD gratis aan de NSA[10]. Toen Edward Snowden in 2013 de sluier optilde en de wereld liet zien dat de geheime diensten niet onze beschermers bleken te zijn, maar onze afluisteraars waren, gebeurde er iets. Een driedelige dans die tot op de dag van vandaag wordt uitgevoerd. Eerst was er de woede van de staat en tegelijkertijd ontkenning van de feiten. Toen de waarheid te groot werd om te negeren, werden er "excuses" aangeboden. Ze zeiden "Oke het is niet zo erg als Snowden zei, maar we zullen de regels aanscherpen en meer toezicht hebben". En toen? Status Quo. De budgetten voor surveillance werden niet ingekrompen, ze werden verdubbeld. De technologie werd niet afgebroken, het werd verfijnd[11].
Stel je voor: je hebt inderdaad niets te verbergen. Je handelt geen drugs, berooft geen oude opaatje, je pleegt geen overval. Maar wat als de staat ineens besluit dat jouw politieke mening "gevaarlijk" is? Wat als je deelneemt aan een protest dat ze als "onruststokerij" bestempelen? Wat als iets illegaal wordt waarvan jij nooit had verwacht dat het illegaal zou worden, bijvoorbeeld het kweken van je eigen voedsel in je eigen tuin? Dan heb je misschien wél iets te verbergen. Maar omdat je jaren geleden akkoord ging, omdat je toen dacht dat je niets verkeerd deed, denk je nu: shit… was ik toen maar niet zo onverschillig geweest.
Vandaag heb je "niets te verbergen", maar morgen is het ineens de reden dat je op een lijst staat[12].
Kijk naar de geschiedenis. De mensen die werden opgepakt in de nacht, die verdwenen in de gevangenissen, die werden geïsoleerd van hun families... zij hadden ook "niets te verbergen". Totdat de staat besliste dat hun bestaan een bedreiging was.
De Sprekers
[1] Welsh, B. C., & Farrington, D. P. (2002). Crime prevention effects of closed circuit television: A systematic review.
[2] Vetzo, M., Gerards, J., Nehmelman, R. (2018) Algoritmes en grondrechten. Boom juridisch & Universiteit Utrecht.
[2] Alajaji, R. (2026). She Got an Abortion. So A Texas Cop Used 83,000 Cameras to Track Her. Electronic Frontier Foundation.
[3] Koebler, J. (2026). How Benn Jordan Discovered Flock's Cameras Were Left Streaming to the Internet. 404 Media.
[4] Parlementair report (2020) Ongekend Onrecht. Tweede Kamer der Staten-Generaal.
[5] Kundu, S. (2023). Artificial Intelligence in Healthcare Insurance: Opportunities and Challenges. Journal of Insurance and Risk Management.
[6] Hijink, M. (2024). Rijgedrag meten: is de tracking-app hét antwoord op torenhoge autopremies? NRC.
[7] Opsahl, K. (2013). Why metadata matters. Electronic Frontier Foundation.
[8] MacAskill, E., Dance, G., Cage, F., Chen, G., & Popovich, N. (2014, 23 maart). NSA files decoded: Edward Snowden’s surveillance revelations explained. The Guardian. https://www.theguardian.com/world/interactive/2013/nov/01/snowden-nsa-files-surveillance-revelations-decoded#section/1
[9] Greenwald, G. (2017, 14 juli). XKeyscore: NSA tool collects “nearly everything a user does on the internet”. The Guardian. https://www.theguardian.com/world/2013/jul/31/nsa-top-secret-program-online-data
[10] Tariq, J. (2018) The NSA'S Prism Program And The New EU Privacy Regulation. American University Business Law Review, Vol. 3, No. 2.
[11] Eijkman, Q., van Eijk, N., van Schaik, R. (2018) Dutch National Security
Reform Under Review. UvA & HU.
[12] Solove, J. D. (2017) 'I've Got Nothing to Hide' and Other Misunderstandings of Privacy. San Diego Law Review, Vol. 44, p. 745, GWU Law School Public Law Research Paper No. 289.